Każdy krok, przysiad, skłon, bieg, skok czy sięgnięcie po przedmiot jest wynikiem współpracy układu nerwowego, mięśni, stawów, powięzi oraz narządów odpowiedzialnych za odbieranie i przetwarzanie informacji z wnętrza organizmu. Prawidłowy ruch nie oznacza przy tym, że każdy człowiek wykonuje daną czynność identycznie. Istnieje ogromna indywidualna zmienność wzorców ruchowych. Problem pojawia się wtedy, gdy organizm zaczyna konsekwentnie wykorzystywać strategię, która pozwala wykonać zadanie, ale odbywa się kosztem innych struktur lub ogranicza możliwości funkcjonalne. Właśnie wtedy możemy mówić o kompensacji ruchowej.
Przeczytaj również: PNF w terapii neurologicznej. Jak aktywizować układ nerwowy do pracy?
Spis treści:
Czym jest wzorzec ruchowy?
Wzorzec ruchowy można rozumieć jako sposób, w jaki układ nerwowy organizuje określoną czynność. Obejmuje kolejność aktywacji mięśni, czas trwania poszczególnych faz ruchu, prędkość, zakres, kierunek działania sił oraz sposób reagowania na zmieniające się warunki.
Weźmy prosty przykład: przysiad. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że jest to ruch polegający na zgięciu kolan i bioder. W rzeczywistości organizm musi jednocześnie kontrolować ustawienie stóp, stawów skokowych, kolan, bioder, miednicy i kręgosłupa. Układ nerwowy musi regulować napięcie mięśniowe oraz odpowiednio dozować siłę, aby ciało zachowało równowagę. Do tego dochodzi informacja sensoryczna. Organizm otrzymuje informacje z receptorów znajdujących się w mięśniach, ścięgnach, stawach, skórze i układzie przedsionkowym. Dzięki temu może na bieżąco modyfikować wykonywany ruch.
Wzorzec ruchowy nie jest więc sztywnym „programem”, który zawsze wygląda identycznie. Jest raczej dynamiczną strategią dostosowywaną do aktualnego zadania.
Dlaczego ciało zaczyna kompensować?
Organizm kompensuje przede wszystkim dlatego, że chce wykonać określone zadanie mimo ograniczeń. Jeżeli jeden element układu ruchu nie jest w stanie prawidłowo uczestniczyć w czynności, układ nerwowy może zmienić strategię i zwiększyć udział innych segmentów. Może to być reakcja na ból, ograniczenie ruchomości, osłabienie, brak stabilności, zmęczenie, zmianę podłoża albo wcześniejszą kontuzję.
Kompensacja jest więc często odpowiedzią adaptacyjną. Wyobraźmy sobie osobę z ograniczonym zgięciem grzbietowym stawu skokowego. Podczas przysiadu może zmienić sposób ustawienia stopy, zwiększyć rotację zewnętrzną kończyny albo zmodyfikować pracę kolana i biodra, aby nadal osiągnąć odpowiednią głębokość. Organizm „znajduje rozwiązanie”.
Ból jako jeden z najważniejszych powodów zmiany wzorca
Ból jest bardzo silnym modyfikatorem ruchu. Jeżeli określona czynność powoduje ból, układ nerwowy może zmienić sposób jej wykonywania w celu zmniejszenia zagrożenia. Pacjent może ograniczyć zakres ruchu, zwolnić, zmienić ustawienie kończyny albo zwiększyć aktywność innych mięśni. Jest to naturalny mechanizm ochronny.
Przykładowo osoba z bólem kolana może podczas chodzenia skracać fazę podporu po bolesnej stronie. W konsekwencji druga kończyna może przez pewien czas przejmować większą część obciążenia.
Fizjoterapia a korekcja kompensacji
Jeżeli ciało zaczęło kompensować, najpierw trzeba znaleźć przyczynę. Jeżeli problemem jest ból, należy zrozumieć jego charakter. Z kolei jeżeli ograniczona jest ruchomość, trzeba ustalić, czy rzeczywiście ogranicza ona funkcję. Z kolei jeżeli występuje deficyt siły, należy sprawdzić, jak wpływa na konkretne zadanie. A jeśli problemem jest kontrola motoryczna, terapia powinna dostarczyć odpowiedniej ilości praktyki ruchowej.
Właśnie dlatego postępowanie fizjoterapeutyczne powinno obejmować zarówno ćwiczenia siłowe, trening kontroli ruchu, pracę nad mobilnością, ćwiczenia równoważne, reedukację ruchową, jak i stopniowe zwiększanie obciążenia. Terapia powinna być podporządkowana funkcji.
Czy terapia manualna może zmienić wzorzec ruchowy?
Techniki terapii manualnej mogą być przydatnym elementem postępowania, szczególnie jeżeli czasowo poprawiają zakres ruchu lub zmniejszają dolegliwości.
Nie należy jednak oczekiwać, że sam masaż Poznań, mobilizacja stawu czy praca na tkankach miękkich trwale „przestawi” wzorzec ruchowy. Jeżeli po zastosowaniu techniki pacjent uzyska większy zakres ruchu, ten nowy zakres trzeba wykorzystać aktywnie. Właśnie wtedy pojawia się miejsce na ćwiczenia i trening funkcjonalny. Można więc potraktować terapię manualną jako sposób stworzenia lepszych warunków do ruchu, natomiast aktywne ćwiczenie jako narzędzie pozwalające organizmowi nauczyć się korzystania z tych możliwości.
Jak więc ograniczyć niekorzystne kompensacje?
W praktyce warto skupić się na:
- przywróceniu odpowiedniej siły i zdolności do generowania siły,
- poprawie kontroli motorycznej,
- zwiększeniu zakresu ruchu, jeżeli jego ograniczenie ma znaczenie funkcjonalne,
- treningu równowagi i propriocepcji,
- stopniowym zwiększaniu tolerancji na obciążenie,
- nauce bardziej efektywnych strategii wykonywania konkretnego zadania,
- usunięciu lub ograniczeniu czynników podtrzymujących ból i dysfunkcję.
