Terapia neurologiczna wymaga czegoś więcej niż prostego wzmacniania osłabionych mięśni. Fizjoterapeuta Poznań musi stworzyć takie warunki, aby pacjent mógł możliwie aktywnie uczestniczyć w ruchu i stopniowo odzyskiwać kontrolę nad zadaniami funkcjonalnymi. PNF, czyli proprioceptywne nerwowo-mięśniowe torowanie ruchu (Proprioceptive Neuromuscular Facilitation) może być narzędziem do spełnienia tego celu. Wykorzystuje bowiem informacje płynące z receptorów czucia głębokiego, wzroku, słuchu oraz układu przedsionkowego do ułatwiania wykonywania określonych czynności ruchowych.
Przeczytaj również: Czy długie stanie jest zdrowsze niż siedzenie?
Spis treści:
Czym właściwie jest metoda PNF?
PNF powstało w połowie XX wieku dzięki pracy neurofizjologa Hermana Kabata oraz fizjoterapeutki Maggie Knott. Początkowo metoda rozwijana była między innymi w kontekście rehabilitacji osób z chorobami neurodegeneracyjnymi, a następnie znalazła zastosowanie również w ortopedii, traumatologii i fizjoterapii sportowej.
Sama nazwa dobrze opisuje założenia tej koncepcji.
„Proprioceptive” odnosi się do propriocepcji, czyli czucia własnego ciała i jego położenia w przestrzeni. „Neuromuscular” wskazuje na współpracę układu nerwowego i mięśniowego. „Facilitation” oznacza torowanie, czyli ułatwianie określonej odpowiedzi ruchowej. W praktyce PNF wykorzystuje bodźce czuciowe i ruchowe, aby ułatwić pacjentowi wykonanie określonego zadania. Terapeuta może wykorzystywać odpowiedni opór manualny, kontakt dotykowy, komendy słowne, zmianę pozycji ciała, ruchy wielopłaszczyznowe czy odpowiednio dobrane wzorce ruchowe. Przy czym jednym z najważniejszych założeń współczesnego podejścia do PNF jest maksymalizacja aktywnego udziału pacjenta.
Układ nerwowy nie działa jak pojedynczy mięsień
Aby zrozumieć sens PNF w neurologii, trzeba odejść od prostego schematu: „słaby mięsień → wzmacniamy mięsień”.
Ruch jest wynikiem współpracy wielu struktur układu nerwowego. Informacja o planowanym ruchu jest przetwarzana na wielu poziomach. W procesie uczestniczą między innymi kora ruchowa, obszary czuciowe, móżdżek, jądra podstawy, pień mózgu, rdzeń kręgowy oraz obwodowy układ nerwowy.
Do ośrodkowego układu nerwowego nieustannie docierają informacje dotyczące położenia kończyn, napięcia mięśni, kontaktu stopy z podłożem, ruchu głowy czy zmian równowagi. Organizm wykorzystuje te informacje do modyfikowania ruchu. Jeżeli osoba stoi, a podłoże lekko się przesuwa, nie musi świadomie analizować każdego stopnia ruchu w stawie skokowym. Układ nerwowy automatycznie modyfikuje napięcie mięśniowe i reakcje posturalne.
Jednakże, jeżeli dochodzi do uszkodzenia struktur neurologicznych, ta precyzyjna regulacja może zostać zaburzona. Pacjent może mieć wystarczającą siłę mięśniową, ale nie potrafić wykorzystać jej podczas określonego zadania. Może również posiadać częściowo zachowany ruch, ale nie być w stanie odpowiednio go zaplanować lub skoordynować.
Dlatego rehabilitacja neurologiczna uwzględnia przede wszystkim funkcję układu nerwowego i jego zdolność do organizowania ruchu.
Propriocepcja. Dlaczego czucie głębokie ma znaczenie?
Propriocepcja jest jednym z fundamentów podejścia PNF. Dzięki niej układ nerwowy otrzymuje informacje o położeniu poszczególnych części ciała, ich ruchu oraz zmianach napięcia mięśniowego. Receptory znajdujące się między innymi w mięśniach, ścięgnach, stawach i skórze dostarczają informacji, które są następnie integrowane w ośrodkowym układzie nerwowym.
Nieustannie powstaje więc coś w rodzaju wewnętrznej mapy ciała. Dzięki niej człowiek może wykonać ruch bez konieczności kontrolowania wzrokiem każdego jego elementu.
Dla przykładu – Pacjent po udarze może mieć zaburzone czucie po jednej stronie ciała. W takiej sytuacji problem z wykonaniem ruchu nie musi wynikać wyłącznie z niedowładu. Osłabione informacje czuciowe mogą dodatkowo utrudniać prawidłowe sterowanie kończyną. W terapii PNF można więc wykorzystywać bodźce proprioceptywne, aby zwiększać ilość informacji docierających do układu nerwowego podczas wykonywania zadania.
Wzorce PNF. Dlaczego ruch odbywa się po przekątnych?
Charakterystyczną cechą PNF są wzorce ruchowe wykonywane w określonych diagonalnych i spiralnych kierunkach.
Przykładowo ruch kończyny górnej nie musi być prostym zgięciem i wyprostem. Może łączyć kilka komponentów ruchowych zachodzących jednocześnie w różnych płaszczyznach. Dlaczego? Ze względu na to, że codzienne czynności rzadko odbywają się wyłącznie w jednej płaszczyźnie. Podczas chodzenia kończyna dolna wykonuje złożoną sekwencję ruchów. Podczas sięgania po przedmiot pracują jednocześnie bark, łokieć, przedramię i ręka. Wstawanie z krzesła wymaga skoordynowanej pracy kończyn dolnych, miednicy i tułowia.
Wzorce PNF mają więc umożliwiać pracę nad zintegrowanym ruchem, a nie tylko nad pojedynczym stawem. To jedna z przyczyn, dla których metoda może być interesująca w rehabilitacji neurologicznej.
Najważniejsze zasady wykorzystywania PNF w terapii neurologicznej
PNF daje fizjoterapeucie szerokie możliwości dostosowania bodźców do aktualnych zdolności Pacjenta. W praktyce skuteczność terapii zależy jednak od sposobu zastosowania danej metody. Najważniejsze jest:
- określenie konkretnego problemu funkcjonalnego,
- dobranie bodźca do aktualnych możliwości Pacjenta,
- zapewnienie możliwie dużego aktywnego udziału pacjenta,
- stopniowe ograniczanie pomocy terapeuty,
- zwiększanie trudności wraz z poprawą funkcji,
- przenoszenie efektów ćwiczeń na rzeczywiste czynności dnia codziennego.
