Udar mózgu jest jednym z tych wydarzeń, które mogą w ciągu kilku chwil radykalnie zmienić sposób funkcjonowania człowieka. Rehabilitacja neurologiczna polega na aktywnym uczeniu się ruchu i wielokrotnym wykonywaniu celowych zadań, a co za tym idzie – wykorzystaniu zdolności układu nerwowego do adaptacji. W tym kontekście ważnym pojęciem staje się neuroplastyczność, czyli zdolność mózgu i całego układu nerwowego do reorganizacji i tworzenia nowych połączeń w odpowiedzi na doświadczenie oraz trening.
Przeczytaj również: Ból pięty rano – to ostroga czy przeciążenie?
Spis treści:
Udar mózgu. Dlaczego dochodzi do utraty sprawności?
Udar mózgu prowadzi do nagłego uszkodzenia części układu nerwowego. Uszkodzenie struktur odpowiedzialnych za planowanie i kontrolę ruchu może powodować niedowład lub porażenie jednej strony ciała. Jeżeli zajęte zostaną inne obszary mózgu, mogą pojawić się również zaburzenia czucia, widzenia, mowy, orientacji przestrzennej, funkcji poznawczych lub zdolności do wykonywania złożonych czynności.
Warto jednak podkreślić, że objawy neurologiczne nie są prostym odbiciem wielkości uszkodzenia widocznego w badaniu obrazowym. Na późniejszą sprawność wpływa wiele czynników:
- stan pacjenta przed udarem,
- wiek,
- choroby współistniejące,
- stopień początkowych zaburzeń,
- czas rozpoczęcia rehabilitacji,
- intensywność terapii oraz
- zdolność do regularnego i aktywnego uczestniczenia w procesie usprawniania.
Po udarze problem nie ogranicza się więc wyłącznie do osłabienia mięśni. Pacjent może mieć trudność z inicjowaniem ruchu, jego właściwym planowaniem, dozowaniem siły, utrzymaniem równowagi czy integrowaniem informacji sensorycznych. Z tego powodu rehabilitacja neurologiczna wymaga znacznie bardziej kompleksowego podejścia niż klasyczne wzmacnianie osłabionych mięśni.
Neuroplastyczność. Dlaczego mózg może uczyć się ruchu na nowo?
Jednym z najważniejszych mechanizmów wykorzystywanych w rehabilitacji neurologicznej jest neuroplastyczność. Układ nerwowy nie jest strukturą całkowicie niezmienną. Pod wpływem doświadczenia może modyfikować sposób działania istniejących sieci neuronalnych, wzmacniać określone połączenia i tworzyć nowe strategie realizowania funkcji.
Po udarze oznacza to, że rehabilitacja Poznań może stymulować proces ponownego uczenia się. Nie należy jednak rozumieć tego jako prostego „przejęcia” wszystkich funkcji uszkodzonego fragmentu mózgu przez inny obszar. Proces odzyskiwania sprawności jest znacznie bardziej złożony. Może obejmować odzyskiwanie funkcji przez częściowo zachowane struktury, reorganizację sieci neuronalnych oraz uczenie się nowych, bardziej efektywnych sposobów wykonywania zadania.
Jednakże, aby móc praktycznie wykorzystać neuroplastyczność, układ nerwowy potrzebuje odpowiedniego doświadczenia ruchowego. Samo bierne poruszanie kończyną przez terapeutę ma inne znaczenie niż sytuacja, w której pacjent aktywnie próbuje wykonać określone zadanie. Mózg uczy się przede wszystkim tego, co jest powtarzane i ma dla pacjenta funkcjonalne znaczenie.
To jedna z podstawowych zasad nowoczesnej neurorehabilitacji – trening powinien być możliwie najbardziej związany z funkcją, którą chcemy poprawić.
Rehabilitacja neurologiczna nie jest jednym zestawem ćwiczeń
Jednym z największych błędów byłoby założenie, że istnieje uniwersalny program rehabilitacji po udarze.
Dwie osoby po pozornie podobnym udarze mogą prezentować zupełnie inne problemy. Jeden pacjent może mieć stosunkowo dobrą siłę mięśniową, ale bardzo duże trudności z równowagą. U innego głównym problemem będzie ręka, której nie potrafi wykorzystać w codziennych czynnościach. Kolejna osoba będzie w stanie chodzić, ale jej chód będzie wymagał tak dużego wysiłku, że ograniczy możliwość samodzielnego funkcjonowania poza domem.
Dlatego ważne jest nie tylko to, czy pacjent potrafi wykonać ruch, ale również w jaki sposób go wykonuje.
W tym kontekście ocenia się kontrolę tułowia, równowagę, selektywność ruchu, napięcie mięśniowe, reakcje posturalne, zdolność do przenoszenia ciężaru ciała, jakość chodu, funkcję kończyny górnej oraz poziom samodzielności w życiu codziennym. Dopiero na tej podstawie można budować plan terapii.
Najważniejsze kierunki terapii
Bardzo ważne jest odpowiednie dobranie narzędzia do konkretnego problemu pacjenta.
W praktyce terapia może obejmować:
- trening zadaniowy i powtarzanie funkcjonalnych czynności,
- reedukację chodu oraz trening równowagi,
- terapię ręki i kończyny górnej,
- ćwiczenia poprawiające kontrolę tułowia i stabilność posturalną,
- elementy terapii PNF i innych koncepcji neurofizjologicznych,
- terapię wymuszonego użycia kończyny w odpowiednio dobranych przypadkach,
- trening siłowy i poprawę wydolności fizycznej.
